Bệnh Newcastle ở gà, hay còn được dân gian gọi là bệnh gà rù, vẫn luôn là nỗi ám ảnh kinh hoàng đối với người chăn nuôi gia cầm tại Việt Nam và trên toàn thế giới. Với khả năng lây lan nhanh chóng và tỷ lệ tử vong có thể lên đến 100%, căn bệnh này không chỉ phá hủy sinh kế của các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ mà còn gây thiệt hại kinh tế khổng lồ cho các trang trại quy mô công nghiệp. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự tiến hóa của các chủng virus mới vào năm 2025, việc cập nhật kiến thức về cơ chế gây bệnh, dấu hiệu lâm sàng và các biện pháp an toàn sinh học là điều bắt buộc để duy trì đàn gà khỏe mạnh.
Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện từ cấp độ tế bào đến các chiến lược quản lý thực địa, giúp bạn chủ động ứng phó trước mọi diễn biến của dịch bệnh.
Tìm hiểu về nguyên nhân gây bệnh Newcastle
Bệnh Newcastle được xác định gây ra bởi một loại virus có tên là Newcastle Disease Virus (NDV). Đây là một loại virus RNA sợi đơn, thuộc họ Paramyxoviridae, chi Avulavirus. Một trong những đặc điểm khiến NDV trở nên đáng sợ chính là sự đa dạng về độc lực và khả năng tồn tại bền bỉ ngoài môi trường.
Cơ chế gây bệnh và các chủng virus
Theo XX88, Virus Newcastle không chỉ đơn thuần tấn công một cơ quan mà nó xâm nhập đa hệ thống. Dựa trên độc lực, virus được chia thành ba nhóm chính:
- Chủng độc lực cao (Velogenic): Gây ra các triệu chứng cấp tính, xuất huyết nặng và tỷ lệ chết cực cao.
- Chủng độc lực trung bình (Mesogenic): Thường gây ra các triệu chứng hô hấp và giảm sản lượng trứng đáng kể, nhưng tỷ lệ chết thấp hơn ở gà trưởng thành.
- Chủng độc lực thấp (Lentogenic): Thường gây ra các triệu chứng nhẹ hoặc không triệu chứng, thường được sử dụng để sản xuất các loại vaccine sống.
Khả năng tồn tại của virus ngoài môi trường
Trong điều kiện tự nhiên, virus Newcastle cho thấy một sức đề kháng đáng kinh ngạc. Ở nhiệt độ phòng, virus có thể sống trong phân khô khoảng vài tuần. Nếu ở điều kiện 4°C, chúng có thể tồn tại nhiều tháng. Đặc biệt, trong xác chết của gà bị bệnh, virus có thể ẩn náu rất lâu, trở thành nguồn lây nhiễm tiềm tàng cho các đàn gà kế tiếp nếu công tác tiêu độc khử trùng không được thực hiện triệt để.
Mọi lứa tuổi của gà đều mẫn cảm với bệnh, từ gà con mới nở đến gà đẻ và gà thịt. Ngoài gà, các loài chim hoang dã, vịt, ngan cũng có thể mang mầm bệnh và trở thành vật chủ trung gian truyền virus vào trang trại.
Con đường lây lan của virus Newcastle trong trang trại
Hiểu rõ cách thức virus di chuyển là chìa khóa để thiết lập hàng rào bảo vệ an toàn sinh học. Virus Newcastle lây lan chủ yếu qua hai con đường: trực tiếp và gián tiếp.
Lây lan trực tiếp
Gà khỏe mạnh tiếp xúc trực tiếp với gà bệnh qua dịch tiết mũi, miệng hoặc phân. Khi gà bệnh ho hoặc hắt hơi, virus được phát tán vào không khí dưới dạng các hạt sol khí (aerosol), khiến những con gà đứng gần dễ dàng hít phải và nhiễm bệnh.
Lây lan gián tiếp
Đây thường là nguyên nhân chính khiến dịch bệnh bùng phát diện rộng giữa các trang trại:
- Con người: Công nhân chăn nuôi, người vận chuyển mang virus trên quần áo, giày dép từ khu vực có dịch sang khu vực sạch.
- Dụng cụ chăn nuôi: Máng ăn, máng uống, lồng vận chuyển không được khử trùng.
- Nguồn nước và thức ăn: Bị nhiễm phân hoặc dịch tiết của gia cầm bệnh.
- Động vật trung gian: Chuột, chim hoang dã và côn trùng có thể mang virus từ môi trường bên ngoài vào chuồng nuôi.
Biểu hiện lâm sàng của bệnh Newcastle ở gà
Tùy thuộc vào chủng virus và sức đề kháng của đàn gà, các triệu chứng có thể thay đổi. Tuy nhiên, bệnh thường được chia thành ba thể điển hình được những người quan tâm ĐÁ GÀ XX88 tổng hợp như sau:
Thể quá cấp tính
Đây là thể bệnh nguy hiểm nhất, thường xuất hiện ở giai đoạn đầu của ổ dịch. Gà có thể chết đột ngột mà không kịp biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Sáng sớm người nuôi vẫn thấy gà ăn uống bình thường, nhưng đến chiều đã thấy gà chết hàng loạt. Tỷ lệ tử vong trong thể này thường xấp xỉ 100%.
Thể cấp tính
Đây là thể bệnh phổ biến nhất với các triệu chứng diễn tiến rõ rệt trong vòng vài ngày:
- Hệ hô hấp: Gà khó thở, há mồm để thở, có tiếng kêu “khò khè” đặc trưng do dịch nhầy tích tụ trong khí quản.
- Hệ tiêu hóa: Gà tiêu chảy nặng, phân có màu xanh lá cây hoặc trắng xanh, mùi rất hôi thối. Hậu môn thường bị bết lông do phân bám.
- Hệ thần kinh: Đây là dấu hiệu đặc trưng của bệnh “gà rù”. Gà có biểu hiện nghẹo đầu, đi xoay vòng tròn, co giật hoặc liệt chân, cánh.
- Sản xuất trứng: Ở gà đẻ, sản lượng trứng tụt giảm đột ngột. Trứng có thể bị biến dạng, vỏ mềm hoặc mất màu sắc đặc trưng của giống.
Thể mạn tính
Xảy ra ở những con gà có sức đề kháng tốt hoặc đã được tiêm phòng nhưng chưa đủ liều. Các triệu chứng thần kinh thường kéo dài. Gà ăn uống khó khăn do đầu cổ bị vẹo, dẫn đến suy kiệt và chết do đói khát chứ không hẳn do virus trực tiếp tiêu diệt.
Bệnh tích đặc trưng khi mổ khám
Để chẩn đoán chính xác bệnh Newcastle, việc quan sát bệnh tích bên trong cơ thể gà sau khi chết là vô cùng quan trọng. Các bác sĩ thú y thường tìm kiếm những dấu hiệu sau:
- Dạ dày tuyến: Xuất huyết ở đỉnh các lỗ tuyến (dấu hiệu điển hình nhất).
- Hệ tiêu hóa: Các mảng lympho ở ruột non bị sưng, loét và xuất huyết hình cúc áo. Ngã ba van hồi manh tràng cũng thường thấy các vết loét này.
- Hệ hô hấp: Khí quản chứa nhiều dịch nhầy và niêm mạc bị xuất huyết.
- Hệ sinh sản: Buồng trứng bị xung huyết, các nang trứng có thể bị vỡ gây viêm phúc mạc.
Phương pháp chẩn đoán trong chăn nuôi hiện đại
Vào năm 2025, việc chẩn đoán không chỉ dựa vào cảm quan mà còn có sự hỗ trợ của các kỹ thuật phòng thí nghiệm để phân biệt với các bệnh có triệu chứng tương tự như Cúm gia cầm (AI), Gumboro hay Viêm phế quản truyền nhiễm (IB).
- Xét nghiệm PCR: Giúp phát hiện nhanh sự hiện diện của RNA virus và xác định chủng độc lực chỉ trong vài giờ.
- Xét nghiệm HI (Ngăn trở ngưng kết hồng cầu): Dùng để kiểm tra hàm lượng kháng thể trong máu gà sau khi tiêm vaccine hoặc sau khi nhiễm bệnh tự nhiên.
Phác đồ xử lý khi đàn gà nghi nhiễm bệnh Newcastle
Một nguyên tắc tối thượng cần nhớ: Không có thuốc đặc trị virus Newcastle. Các loại kháng sinh chỉ có tác dụng chống lại các vi khuẩn bội nhiễm như E.coli hay tụ huyết trùng. Khi phát hiện dịch, bạn cần thực hiện ngay các bước sau:
Bước 1: Cách ly và tiêu độc khẩn cấp
Lập tức tách những con có biểu hiện bệnh ra khỏi đàn. Tiến hành phun thuốc sát trùng toàn bộ khu vực chuồng trại bằng các hoạt chất mạnh như Iodine hoặc BKC. Việc sát trùng cần thực hiện hàng ngày trong suốt thời gian có dịch.
Bước 2: Sử dụng kháng thể hoặc vaccine can thiệp
Nếu đàn gà chưa được tiêm phòng đầy đủ, các chuyên gia có thể chỉ định tiêm kháng thể Newcastle để tạo miễn dịch tức thời. Trong một số trường hợp ổ dịch mới bắt đầu, việc sử dụng vaccine sống liều cao (phun sương hoặc nhỏ mắt) có thể tạo ra hiện tượng “cạnh tranh thụ thể”, ngăn cản virus độc lực mạnh xâm nhập vào tế bào.
Bước 3: Tăng cường sức đề kháng (Trợ sức, trợ lực)
Đây là bước then chốt giúp gà vượt qua giai đoạn nguy kịch:
- Bổ sung điện giải và Vitamin C để giảm stress và cân bằng nước trong cơ thể.
- Sử dụng các loại men tiêu hóa và thuốc bổ gan thận để hỗ trợ quá trình đào thải độc tố của virus.
- Dùng các sản phẩm hỗ trợ hô hấp nếu gà có biểu hiện khó thở nặng.
Chiến lược phòng bệnh an toàn sinh học bền vững
Phòng bệnh luôn là giải pháp tiết kiệm và hiệu quả hơn việc chữa bệnh. Một hệ thống phòng thủ đa tầng sẽ giúp trang trại của bạn đứng vững trước áp lực dịch bệnh.
Quản lý môi trường nuôi dưỡng
Giữ cho chuồng trại luôn khô ráo và thoáng mát. Độ ẩm cao là điều kiện lý tưởng để virus Newcastle tồn tại lâu hơn. Thay chất độn chuồng định kỳ và sử dụng các loại men vi sinh để xử lý mùi hôi và ức chế mầm bệnh.
Tiêm phòng vaccine: Hàng rào bảo vệ vững chắc nhất
Lịch tiêm phòng cần được xây dựng dựa trên tình hình dịch tễ tại địa phương. Thông thường, quy trình bao gồm:
- Giai đoạn 3-5 ngày tuổi: Nhỏ mắt/mũi vaccine chủng Lasota hoặc F.
- Giai đoạn 18-21 ngày tuổi: Nhắc lại vaccine sống lần 2.
- Giai đoạn gà hậu bị: Tiêm vaccine hệ 1 (vaccine chết hoặc vaccine sống độc lực vừa) để tạo miễn dịch kéo dài cho gà đẻ.
Kiểm soát an toàn sinh học
- Hạn chế người ra vào: Tuyệt đối không để người lạ vào khu vực chăn nuôi.
- Vệ sinh phương tiện: Mọi xe chở cám, chở gà khi vào trang trại phải đi qua hố sát trùng và được phun xịt kỹ lưỡng.
- Nuôi cùng vào – cùng ra (All-in – All-out): Giúp cắt đứt vòng đời lây nhiễm của virus giữa các lứa gà.
Những lưu ý quan trọng cho người chăn nuôi
Trong thời đại công nghệ số, người chăn nuôi nên áp dụng các ứng dụng quản lý trang trại để theo dõi lịch tiêm phòng và biểu đồ sức khỏe của đàn gà. Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như gà chết đột ngột tăng lên hoặc sản lượng trứng sụt giảm, cần báo ngay cho cơ quan thú y địa phương để lấy mẫu xét nghiệm.
Bên cạnh đó, việc nâng cao chất lượng dinh dưỡng trong thức ăn cũng đóng vai trò gián tiếp giúp gà có hệ miễn dịch tự nhiên tốt hơn, từ đó giảm thiểu tác động nếu chẳng may virus Newcastle xâm nhập.
Tóm lại, bệnh Newcastle tuy nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu chúng ta hiểu đúng và hành động quyết liệt. Việc kết hợp chặt chẽ giữa tiêm phòng vaccine, thực hiện an toàn sinh học và quản lý chăm sóc tốt chính là “kiềng ba chân” giúp bà con chăn nuôi thành công và bền vững.
Hy vọng những thông tin chuyên sâu trên đây đã giúp bạn có thêm kiến thức và sự tự tin để bảo vệ đàn gà của mình trước dịch bệnh Newcastle ở gà. Chúc bà con có những lứa gà khỏe mạnh và đạt năng suất kinh tế cao!
